Dirk van Weelden

Een nakomende gedachte, na het hele gedoe van het maken van het vorige bericht. Toen mijn schik dat het gelukt was om een bladzijde typoscript in dit blog op te nemen wat bekoeld was, bedacht ik me het volgende. Zoekmachines nemen de inhoud van zulke teksten die als beeld (jpeg) zijn ingeladen niet als tekst waar.

Alleen een titel of een etiket (tag) zorgt ervoor dat ze boven komen drijven in de context die ontstaat als iemand verwante zoektermen intikt in het zoekvenster.Wie zijn teksten ‘typecast’ wordt grotendeels onzichtbaar voor de leesmachines die het verkeer van automatische verbindingen regelen op het internet. Daarmee werp je een drempel op. Je wordt moeilijk vindbaar. 

Alleen als iemand zijn hele blog wijdt aan dit procedee en ermee verwante verschijnselen en dat door titel en ondertitel bekend maakt kun je hem als lezer vinden, via tekstuele zoektermen.Je zit in een blinde vlek van de zoekmachines. Of althans voorzover het tekst betreft. Want ook op afbeeldingen kun je zoeken. Maar toch is dat een storende factor: om gelezen te worden (want dat wil toch iedereen die iets schrijft en openbaar maakt) jezelf vermommen als plaatje.  

Ik heb vanmiddag de eerste bladzijde van het typoscript hieronder ook bewerkt met Adobe Reader pro 7 en door middel van OCR (optische tekenherkenning) een pdf bestand gemaakt dat je wel digitaal kunt doorzoeken, maar niet bewerken. Er zaten opmerkelijk genoeg geen fouten in. Wel waren er woorden die het systeem niet herkende, maar dan had hij de oorspronkelijke letters opgenomen. Tweede opvallende feit was dat het lettertype waarin het programma me de tekst toonde sterk leek op dat van de schrijfmachine waarop ik het geschreven had. Ik zal op een andere machine (bv. mijn Underwood Touchmaster 5) iets schrijven en kijken of dat iets uitmaakt.

Dit zijn de mogelijkheden: 1. typoscript overtikken op je digitale toetsenbord.

 2. typoscript inscannen als jpeg (typecasting)

3. typoscript via OCR als pdf bestand in je blog opnemen.

Mijn voorkeur (nog weer een kwaliteitsverhogende procedure) gaat uit naar de eerste. Het komt neer op optimale trouw aan de schrijfmachine en optimale erkenning van de digitale werkelijkheid. 

   Afgelopen maandag en dinsdag (21 en 22 april 2008) vond in de Openbare Bibliotheek in Amsterdam een internationaal symposium plaats over auteursrecht in de eeuw van het internet. Het was een evenement georganiseerd in het kader van Amsterdam Wereld Boekenstad, een initiatief van Unesco, de culturele afdeling van de Verenigde Naties, dat een jaar lang voor activiteiten en manifestaties zal zorgen. Hieronder staat de tekst van de toespraak die ik hield in de zogenaamde Author’s Session van het middagprogramma van de eerste dag. De titel waarover ik gevraagd was te spreken luidde:

WHAT COPYRIGHT MEANS TO ME.

Ladies and gentlemen:

Once upon a first time. There was a first time I received not a bottle of wine, not a gift certificate from a bookstore, but cold hard cash for the publication of something I had written.

I recall it as a joyful moment obviously but part of the joy came from a soure that I felt had better be kept secret. This secrecy did’nt apply to the feeling of triumph that accompanied the publication of my essay on the writings of a french surrealist suicide. My piece had appeared in a top literary review. And ofcourse I had put weeks of my time and serious effort into writing it, fully justifying the modest, no, the meagre sum that landed in my bank account.

This first payment  took place after I had spent five years writing two novels, six long and a dozen shorter essays and drawers full of short stories, vignettes, meditations, notes on cinema, literature, art and philosophy. Most of which remained in the drawers of my desk as so many undead creatures. Only some essays, a few short stories and articles had appeared in print, but mostly in magazines I ran myself, together with painters, cinematographers, and musicians;  or in newly founded art magazines. They were all publications that could only survive if nobody got paid except for the printer.

What was it exactly I felt at the joyful moment that marked the beginning of my life as a professional writer I thought I ‘d better keep to myself?

What I couldn’t get out of my head was the idea that I had discovered a wonderful trick,  a con, an elegant and hugely enjoyable way to outsmart the world of my serious and respectable fellow men toiling away, day in day out,  doing very grave and useful and important things, and in that way earning  serious money and feeding their families, saving up for holidays, boats and leather couches. 

The fact that I had received money for my essay was entirely normal and resulted from sound economical principles, but at the same time I felt I had profited from a very fortunate misunderstanding.

What I thought I ‘d better not tell just anyone was the fact that I would keep on writing  my novels, stories and essays even if nobody ever paid me a cent for them.

I would even save up for publication if I would have to pay for it. I had done so for years, mimeographing  and later copying what I and my friends had written. Nobody told or asked me to write, nobody was interested  in what I was going to write, nobody knew! And I believed I would never live long enough to realise all the plans and projects that I had already lined up.

I thought it astonishing that, demand and scarcity being the factors that created and raised the value of a product, I could earn money writing books and essays that nobody asked for (only my friends and family knew I existed!) And that would not be scarce at all if I could help it: I planned to livethe life of a productive writer. 

And so it was for economical reasons I hid my excitement and asthonishment and decided to play along, act as a grown up and put some effort into finding ways to get money for all I was to write anyway.

I hoped I would gradually get better in hiding the feeling of triumph that I had discovered a way to be exempt  from work. Because my strong conviction was that writing what I wanted to write could not be considered work. It was something that made life interesting  if not bearable.

That was twentytwo years ago.  In the meantime  I have survived as a writer of fifteen books, among which six novels, a satire, a play, two novellas and collections of stories and essays. I have made a quick estimate of the amount of money publishers have had to pay me during the years and it comes down to roughly fifty thousand euro’s. Mind you, that is over twenty two years, and including the twelve thousand euro’s by a german publishing house for the rights to a german edition of one of my novels.

At an average of two thousand euros a year, to me, as a literary author, the economical principle of copyright can therefore best be decribed as a shining object of wishful thinking, every time a book is published or a reprint announced. 

How did I survive? As you might know, the market for literature in the dutch language is rather small and even though the Dutch elite traditionally doesn’t exactly squander its money on the arts (old money is stingy and culturally inhibited, new money spends it on cars, yachts and donations to populist politicians), there is a brittle consensus that government should support the arts and literature and protect diversity, quality and young talent from the cruelty  and baseness of the market.

I have been very lucky to receive support in the form of grants or subsidies for my literary work, amounting to a hundred and fifty thousand euro’s in those twenty two years. I have received two literary prizes, bringing me a combined sum of around twelve thousand euro’s.

To provide for myself and my family I have earned the rest of my money by publishing in newspapers, magazines, catalogues of museums and art galleries; giving lectures, being a visiting teacher at art schools and universities, being a guest in radio and television programs and  yes, I have to admit,  a fair part those activities  should unfortunately be characterized as work.

In all those years I know I have been protected by copyright laws, both as a free lance writer and as author of literary books. I have signed book contracts that buzzed with the legal jargon that forms the backdrop of this symposium. And I am grateful it all exists.

But through the years it has become more difficult to earn a living by writing. Newspapers and magazines have trouble competing with electronic media and try desperately to win a younger audience by changing into snappier, more service oriented publications. This means even  quality newspapers come to resemble printed television programs. Cutting costs and keeping it light means less room for free lance writers, for stories and essays and all those topics that give literary authors a chance to contribute to newspapers and magazines. Only the bestselling stars of the literary scene are welcome.

Intellectually and artistically I see my books as the desired endproduct, my form of choice. But economically I see them less as an endproduct that I sell for exploitation and hopefully mass reproduction, than as highly sophisticated advertising for the novels, stories and essays I will write in the future. In economic terms, they generate  spin off, I count on the multipier effect. I have been invited for lectures, contributions to seminars, symposiums, books and magazines for years after publishing a novel that received good reviews but didn’t sell more than three thousand copies. As an average author I do not live from the revenues of my books, but from the opportunities my reputation offers me.

The heart and soul of that reputation  are my books. They are targeted at a small but constant audience; and equally important,  at all those editors, organizers, scholars, writers, artists, architects, cinematographers, civil servants I have worked with through the years. My books generate the right kind of attention, they showcase me as a supplier of a very specific type of stories, ideas, interventions  and opportunities of collaboration.

The fate of literary works in the public sphere is more and more a matter of commercially driven publicity, supporting a bookmarket that more and more resembles the economic system of the supermarket franchise. It all comes down to logistics, mass marketing, chain retail, small revenues from huge volumes. There are more books published than ever before, but most money is earned by fewer and fewer titles.

It is increasingly difficult for publishers to publish authors that do not produce bestselling titles. Costs are growing, competition increases and it is harder every year to get good and serious publicity for all those titles that do not, by chance or by their nature, receive  mass interest in media and shops. My books have an increasingly harder time to find their audience.

This economic situation means that authors like myself should rely on the institution of copyright, but are at the same time  its hostage. If my chances of being able to live and write my future work depend on my reputation and the very specialised attention  it attracts, and the spin offs it generates, than it is more important that my work is widely known and can be read, than if I sell three thousand instead of ten thousand copies.

The interests of writer and publisher do not coincide anymore at the moment the author thinks it smarter to give away parts of his work for free on the internet,  on cleverly chosen sites, at the right moment.  Just to connect to his readers in the right context, on the right topic, to direct their attention to his books. When he finds the economic grind literary publishing finds itself in has become an obstacle between his work and its audience, between his reputation and his future work.

Publishers and writers should develop a radically new way of jointly earning  money from everything  an author writes, lectures, peforms or says in public. Copyright laws should be adjusted accordingly so  that which is not work in what authors write, and that which is not trade in what literary publishers publish, that which is not merchandise in the books readers buy, can bloom.

There you have the reason why I think this symposium on copyrights is the right occasion to share the secret source of the joy I felt when I was paid for my writing for the first time twenty two years ago.

Dirk van Weelden 2008

Aanstaande vrijdag 18 april verschijnt het boek De Wereld van 609, een persoonlijk verslag van de speurtocht naar de verhalen van de bewoners het huis op Herengracht 609.In een leeg huis verschijnen aan mij en mijn zoon, tijdens de 24 uur dat ik in het lege huis verblijf, als in korte filmfragmenten, de gestalten van regenten, een jonggestorven latijnse dichter, de strijdbare weduwe van een bankier-revolutionair, een introverte koopman uit Curaçao, een verzamelaar van opgezette vogels uit alle windstreken, een kanalenbouwer met walrus-snor en een bioscoop- en een theater-ondernemer in de jaren dertig.  Vanochtend in De Ochtenden van de VPRO op Radio 1 de eerste publiciteit voor De Wereld van 609, het boek dat vrijdag bij Augustus verschijnt.    Hier een link http://weblogs.vpro.nl/bureaubinnenland/2008/04/15/de-rode-draad-van-herengracht-609/      

Niet alleen dag en weekbladen, ook overheidsnota’s en wetenschappelijke onderzoeken in opdracht van het Europese Gouvernement berichten bijna dagelijks over het verdwijnen van boeren. Hun aantal is in Europa slinkende. En zoals vaker bij dit soort verschijnselen loopt het Koninkrijk der Nederlanden daarin voorop.

Van sommige boeren is duidelijk waar ze blijven: ze emigreren naar Nieuw Zeeland, Letland of Canada. De meeste boeren zijn echter spoorloos. 

Op een bâtafysische expeditie deed ik Sloterdijk aan. Het ligt in een gebied dat bij de uitbreiding van de stad Amsterdam hinderlijk volgebouwd bleek te zijn met boerenbedrijven. Inmiddels zijn er gewoon snelwegen, kantoren en fietspaden. Uit pittoreske overwegingen heeft men een half stenen half houten kerkje en een paar arbeiderswoninkjes op de dijk gespaard. Naar officiële opgaven zijn alle Sloterdijkse boeren verdwenen.

Toch vond ik daar de spreekwoordelijke uitzondering. Vlak naast het fietspad dat om het oude Sloterdijk loopt trof ik in het gras een man en een vrouw, die zich weliswaar roerloos hielden, maar onmiskenbaar herkenbaar waren als boer. Wijdbeens, op klompen, hobbezakkige kleding. De man een pannekoekachtige pet, de vrouw in tentachtige rokken, met verfrommeld haar in een knotje. De man hield bovendien een eind touw in de hand, alsof hij op het punt stond dat een paard of schaap om de hals te leggen en het dier naar de stal te leiden.

Toegegeven, ze waren aan de kleine kant en veel leven zat er niet in. Ze hadden en ongezonde kleur, maar het waren onmiskenbaar boeren. In Sloterdijk zijn ze van de terugkeer van dit boerenechtpaar in de war geraakt, zoals blijkt uit het opschrift op een stuk natuursteen, die ik in de buurt van de twee vond. 

Daarin was de inscriptie te lezen: De Verdwenen Boer. Terwijl iedereen kan zien dat het twee boeren zijn, een man en een vrouw. En dat ze helemaal niet verdwenen zijn, maar juist weer teruggekeerd. Er is ons een boeren-echtpaar verschenen in Sloterdijk.

Een dag en een nacht bivakkeerde ik in het leegstaande stadspaleis aan de Herengracht nummer 609. In een pas verblindend wit geschilderde kamer had ik een veldbed neergezet. Daarop zat ik door mijn papieren te bladeren, de oogst van maanden archiefwerk. Ik schreef op mijn schootcomputer en luisterde naar de koude harde handen van de wind die aan de ramen en luiken rammelden.

Om de paar uur maakte ik een ronde door het huis, van zolder tot kelder, van voor naar achter. In de ene hand een iPod met een microfoontje erop, om alles wat me te binnenschoot meteen te kunnen bewaren. In de andere hield ik een camera. Deze foto maakte ik in de grote salon met de vijf meter hoge spiegels in vergulde lijsten en de plafondschildering op doek met een hemelsblauw gat in de wolken en een vergadering van goden en engeltjes.

Ik zocht een plek om de oude Gerrit Hooft tegen te komen. De man die als jong en veelbelovend regent van de stad dit huis kocht en er met zijn vrouw Catherina Witsen en hun dochter Isabella van vijf kwamen wonen. Ik wilde hem zien in deze zaal, in een decembernacht, in het laatste jaar van zijn leven, als hij zeventig is. Inmiddels is hij getrouwd met een derde vrouw, de eerste twee zijn overleden. Alleen de eerste heeft hem kinderen geschonken. Vier zijn er als jong kind gestorven. Isabella toen ze een tiener was. De zoon die in 1750 geboren werd en van wie hij, net als iedereen zoveel verwachtte, de opgewekte, beminnelijke, idealistische Gerrit jr., is als achttien jarige jongen in dit huis aan de pest bezweken. Dat is alweer meer dan tien jaar geleden en de door kwalen geplaagde man voelt zijn einde naderen. Hij is dagelijks bezig zijn nalatenschap op orde te brengen. Omdat zijn geslacht met hem uitsterft vermaakt hij het meeste aan zijn nicht Constantia Elias.

Ik kwam in de salon, zette de deur naar de voorkamer op een kier en liep achteruit. Hier. Zou hij hier kunnen verschijnen? Ik twijfelde.

De lichtsensor van de camera gaf aan: te weinig licht, je moet flitsen. Liever schakelde ik de extra lichtgevoelige stand in. Een vager beeld, maar met behoud van het licht en de kleuren die ik zelf zag.

Het resultaat was veel beter dan wat ik zelf dacht te hebben gezien. De camera gaf mij een plek cadeau die ik met het blote oog niet had kunnen vinden. De foto heeft diepere kleuren, een suggestieve onscherpte, en vooral een samenhang waaraan het mijn blik ontbrak. Dankzij de camera geeft de zaal bij avond een moment prijs dat onderdeel van een reeks gebeurtenissen lijkt te zijn. Ik zag een mooi belichte zaal, iets om vast te leggen. De camera gaf me een scene, een plek waar iets gebeuren zal. Kijk maar, daar komt hij, de oude Hooft, je kunt hem bijna zien, twee honderd vijftig jaar na zijn dood. De kromme, zwaarlijvige Amsterdamse burgemeester kan ieder moment uit het duister achter de openstaande deur tevoorschijn stappen. De ondertekende papieren in de ene hand, de pruik in de andere. Hij zal zuchten en zich omdraaien, even roerloos luisterend of hij nog anderen hoort die wakker zijn.

Een paar jaar geleden had ik een stucadoor over de vloer. Schreef ik dit.

Een kinderkamer moet worden opgeknapt. Eerst de houten schrootjes van de muren slopen, balken afbeitelen, elektra omleggen, halve centimeter steen afbikken op plekken waar vroeger schoorstenen hebben gezeten en honderden tien centimeter lange spijkers uit de muren trekken. Hout klein hakken, opbinden en afvoeren.

Dit alles om de stucadoor ruim baan te geven die, als alles klopt, vanmiddag de kamer een heel nieuw aanzien gaat geven. Het is een kleine, gedrongen man van tegen de zestig. Wenkbrauwen en dunner wordend haar in licht mahonie-bruin gespoeld. Want, mijn stucadoor is een verstokte vrijgezel, een ladies’ man.

Hij heeft, net als een aantal vrienden en zijn broer Jo, een Surinaamse vriendin. Vanochtend heb ik met hem gipsplaten en betengeling gedaan. Zagen, meten, schroeven. Onderwijl vertelde hij zijn wijsheden. Ongebonden Surinaamse vrouwen zijn er in overvloed en ze zijn gewillig. Maar je moet wel zorgen dat ze in Suriname blijven. Hij heeft er zo’n twaalf gehad, zegt ie, Surinaamse vriendinnen. Maar steeds kwam het er op neer, dat ze zo snel mogelijk met hem wilden trouwen, een paspoort verwerven en naar Nederland komen. Dat moet je weigeren, zegt hij.

Acht maanden had hij een vriendin, die hij per adverttentie had ontmoet in Paramaribo. Ja, had hij na een minuut of vijf gezegd. Het klinkt goed, je bent weg bij je man, die je sloeg en dronk, die geen geld gaf voor de kinderen, je hebt een baan. Maar hoe weet ik dat het verder goed zit, met koken, het huishouden en in bed? Ben je goed in bed? Ja, had ze gezegd. Hoe doe je het dan met je man? Nou gewoon, zei ze.

Neenee, dat zegt me niks, had de stucadoor uitgeroepen, je hebt vast nog nooit met een blanke man geneukt, dus dat moet blijken. Doe je kleren uit en ga maar in bed liggen, dan ga ik even douchen en dan proberen we eerst uit of het goed zit in bed, dan kijken we verder. En ja hoor, vertelde hij met zijn kleine blauwe glunder-oogjes, vijf minuten later lag ze in bed.

Zoiets maak je hier niet mee! Alles doen ze voor een paspoort! Maar na acht maanden wippen en zeuren en zeuren en wippen, had ze er genoeg van en was verdwenen. Ze belde me wel nog, ze had een ander, ook een Nederlander, die goed voor de kinderen zorgde, haar iedere dag naar haar werk buiten de stad bracht, de auto’s van haar broers opknapte, en ervoor zorgde dat ze een paspoort kreeg, door met haar te trouwen. Toen alles in kannen en kruiken was vertrok ze met de noorderzon. Die man is nu door dolle heen. Hij had de stucadoor verteld dat hij al drie keer de remleidingen van de auto’s van haar broers had doorgeknipt en de hele familie radeloos maakte met zijn woedende telefoontjes.

Nee, ook de broer van de stucadoor was erin getuind. Zelfde verhaal. Het was eigenlijk al na een paar maanden duidelijk. Zijn broer was naar Nederland, hij bracht dan die vrouw naar haar werk en hij zei, je kon merken dat ik zo met d’r had kunnen wippen. Mooie vrouw, daar niet van, je doet het niet omdat het je broer is, maar je weet wel meteen dat het niet goed zit.

Nu had ie een heel fijne Surinaamse, leek wel een filmster, twee en dertig jaar! Fantastisch wippen. Maar om het huis in Suriname te kunnen laten verbouwen (werken bij dat hete weer deed hij liever niet! en de lonen waren daar vreselijk laag) kluste hij nu in Nederland. Want zoals gezegd, Surinaamse vriendinnen, je kunt ze makkelijk krijgen, omdat die Surinaamse kerels zo bazig zijn, vrijwel nooit lief zijn, zuipen en slaan, de kinderen verwaarlozen en vreemd gaan.

Vooral die Hindoestaanse mannen zuipen iedere dag, en dan moet die vrouw met de benen wijd en dan slaan ze haar als ze niet meedoet. Dat zou ik niet kunnen, verklaart de stucadoor, als er ruzie is moet het eerst weer goed zijn voordat je seks hebt. Zo doen wij dat in Europa, zeg ik dan. Slaan doen we niet. Daarom. Als Nederlandse man heb je altijd leuke vrouwen om je heen in Suriname, maar je moet oppassen. Je moet ze daar laten, anders zijn ze zo weer gevlogen.

Ja, mijn stucadoor stond zijn mannetje in de oeroude strijd tussen de sexen. Ik was blij dat hij klaar met smeren was.

Als Valentin Brû ergens mee in zijn maag zit dan is het wel dattie bestaat. Waar is dat goed voor? En wat moet je doen als je een keer bestaat? Geen flauw benul. Maar Valentin is de beroerdste niet. Hij is een goedmoedige en opgewekte kerel. Niet al te ambitieus. Of eigenlijk zo passief as de pest, maar wel iemand die de dagelijkse gang van zaken en de noodzaken des levens behoorlijk sportief opvat. Nou en of. Gek op vegen en bezemen (daarbij kun je heerlijk wegdromen en alles wegvegen waaraan je denkt) lekker eten, een film op zijn tijd en veel tijdschriften lezen. Bij voorkeur Marie Claire. Al was het maar om goed op de hoogte te zijn van wat er onder de mensen leeft.

De mensen die de klanten zijn van zijn lijstemakerij, of zijn praktijk als waarzegster, want hij blijkt een gave te hebben als kaartlegster, verkleed als Madame Saphir. Een man kortom, die het leven bekijkt en leeft alsof het eeuwig zondag is. Valentin is dan ook de hoofdpersoon van Raymond Queneau’s roman La dimanche de la vie (De zondag des levens), uit 1952.

Valentin beweegt zich aan gene zijde van de onderscheiding tussen dom en intelligent, tussen plat en verheven, tussen naief en cynisch. Op het eind van het boek piekeren de mensen in zijn omgeving of hij een heilige is, of een asceet, of dat hij helderziend is. Samengevat: ‘wat een kerel…’

De zondag des levens van Queneau klinkt als Epistrophy van Thelonius Monk. De tientallen versies van dat nummer gedragen zich net als het proza in dit boek: het springt, grillig, maar met een drang en logica die onweerlegbaar is. Er lijkt veel weggelaten en overgeslagen, zodat het lijkt alsof het publiek gedold wordt. Is dit te volgen of wordt iedereen die het probeert te volgen het bos in gestuurd?

Nee, want Valentin en de piano van Monk leggen weliswaar niets uit en al helemaal niets bloot aan de wereld, het leven of de mens, ze schetsen met hun schotse, scheve sprongen wel een nieuwe wereld. Een zondagse versie van de wereld, waarin kinderlijke kermis-verwondering en een verpletterend honds, bijkans nihilistisch inzicht in het mensengedoe hand in hand gaan. Zachtmoedig en volstrekt compromisloos. Zoals de melodie van Epistrophy uit losse, wegijlende lijnen bestaat, blij en verdwaald klimmend in de drukke stad; zo opgetogen en overtuigd van de totale ondergang van de wereld dobbert Valentin in het Parijse winkeliersmilieu aan de vooravond van de Tweede Wereldoorlog.

De grondtoon van beide is: mij niet gezien, wegwezen. Niet door het banale menselijke gehannes te ontkennen. Dat is onmogelijk! En ook niet door je neer te leggen bij het platte escapisme dat ons geboden wordt. Dat zou je eer te na zijn en treurig stemmen bovendien. Nee, door al dat gehannes, die slappe vluchtpogingen om te toveren tot een feestje. Door het leven te verknippen, binnenstebuiten te keren, ermee te goochelen.

Kijk eens, alles wat onverdraaglijk was bloeit! Het is nog even grimmig en zwaar, maar het danst en maakt dat we kunnen glimlachen. Queneau’s roman en Monk’s Epistrophy wekken een vluchtig moment van vrijheid op; iets van onschatbare waarde.

Laat ik het simpel houden. Dit is een lied van Chris Knight uit 2003. Muzikaal gesproken is het zo ongeveer klassieke Americana. Gitaar en zang. Een rustige finger picking style en een wat gruizelige stem zonder irritante country-versieringen.

Het lied vertelt over pachtboeren die tussen 1929 en 1941 verdreven werden van hun land omdat zand- en stofstormen hun bouwgrond en boerderijen begroeven. Oorzaak: overmatige ontginning van graslanden en bossen voor de landbouw en jarenlange droogte. Oklahoma, maar ook grote delen van Kansas, Arkansas en Texas veranderden in een zandwoestijn. Armoe, hongersnood, doden en epidemieen, volledige instorting van de landbouw. Tijdens die jarenlange ramp, The Dust Bowl genoemd, sloegen ongeveer een half miljoen mensen op de vlucht. Meestal richting Californië. De omstandigheden waar de vluchtelingen in terecht kwamen onderweg en in Californië waren bar en boos. De geschiedenis, de drama’s die bij deze natuurramp van menselijke makelij horen kun je lezen in The Grapes of Wrath van Steinbeck, en zien in de foto’s die Walker Evans van deze gebeurtenissen maakte.

Er zijn sinds de jaren dertig natuurlijk veel liederen gemaakt die dit typische arme mensen-leed bezingen. Meestal zijn ze niet te harden. Te klef patriottisch, of juist weer te plat links-politiek.

Het vaakst zijn het plastic aandoende smartlappen waarin kinderen sterven in de armen van hun moeder aan de rand van de weg. Een lied over dit onderwerp is goed als het oproepen van het leed niet gladgestreken wordt door de interpretaties achteraf. En de tekstdichter het sentiment in toom houdt.

In dit lied doet de tekst hetzelfde wat de muziek doet: tegelijkertijd een beeld van vertrek/beweging en een moment van stilstand oproepen. In het refrein hoor je de energie die hoort bij de aftocht en de hoop op iets beters. Maar in de coupletten klinkt een steeds terugkerend, in mineur gesteld loopje, dat stilstand en twijfel suggereert. In de tekst tref je haarscherpe beelden aan, die allemaal de rauwheid en onherroepelijkheid van de gebeurtenissen tekenen.

Het afscheid van een plek die al dood is: de put is met zand gevuld, het land onvruchtbaar. De reis gaat per gammele wagen, waarvan onzeker is of hij het redt. Kinderen schuilen tegen kou en zand bovenop de gestapelde meubelen onder een zeiltje. Hardened faces damn the dust and curse the wind. En onderweg wordt de vluchteling opgelicht en uitgescholden door fellow-Americans. Something’s telling me the promised land’s not as promising as it seems. Mooie naief-ironische zin.

De kracht van het lied zit h’m in die pijnlijke stilstand, de constatering dat de verteller en zijn familie ontheemd zijn, en geen plek, geen leven hebben. Maar die vaststelling vindt plaats onderweg, tijdens de reis naar Californië, waarvan beloofd is dat er werk en dus een nieuw leven is. De verteller is wantrouwig, maar toch ook geneigd te geloven in de zegeningen van het beloofde land.

Het punt dat de verbinding vormt tussen de verloren wereld en het nieuwe begin is onheilspellend, een beeld dat angst verraadt. In zijn dromen wordt hij achtervolgd door het beeld van een kapotte ploeg met bloed op het handvat.

Land verliezen is een ramp, maar niet onoverkomelijk. Vreselijk is het verlies van zijn ‘life’s blood’. Oftewel de primitieve kracht om tegen beter weten in optimistisch te zijn en hard te werken. De gave van het zelfbedrog. Broken Plow is een historische miniatuur, maar het geeft indringend beeld en geluid aan de bitterheid en de verlorenheid, die schuilen in het hart van het energieke Amerikaanse optimisme. Chris Knight zingt die regels (de richel waar het sentiment loert) zonder pathetisch rubato of vibrato. Juist droog en bijna achteloos, zo dat ze meer kunnen betekenen.

Chris Knight
Broken Plow
(van de CD The Jealous Kind, 2003)

Broken Plow

Load up the old Dodge truck
We’ll leave what we can’t sell
Cause who needs a sharecropper’s tools
Or a dust filled well.
Take you one last look around
And shed you one last tear
For the broken plow, the broken dreams
The life we’re leaving here

Pull the lines down tight
The kids can ride on top of the load
In the cool of the night
They can crawl underneath the tarp
to stay of the cold
Eleven hundred miles of mountains and sand
We’ll cross them tired and torn
If this beat up truck can carry us
Far enough away from the storm

(refr) We’re going to California there’s work there for a man
Too proud to beg for charity, too poor to make a stand
I pray it’s just the land we’re losing
Not my life’s blood that I leave
On the handles of that broken plow
That haunts me in my dreams

A man at a roadside station
Don’t like dealing with my kind
He’d beat me out of my last dollar
Never looked me in the eye
I heard him call us Okies
Hell, I don’t know what that means
But something tells me
The promised land ain’t as promising as it seems.

We’re going to California…

This restless road is full of strangers
They ain’t no stranger here than me
Hardened faces damn the dust and curse the wind
That drove us from this life and home
We’ll never see again

We’re going to California….
….
Not my life’s blood that I leave
On the handles of this broken plow
That haunts me in my dreams

‘In deze buurt met de hoge grijze huizen woonde voorheen de elite. Nog steeds worden de bewoners hier op grond van hun postcode beneden. Maar dat is inmiddels een lachwekkend misverstand, ook waar het mij betreft. De ware meesters en heren van de stad spreken andere talen en zetelen ver weg. Ze denken groter en sneller. Ze verspreiden hun wanen en belangen per magnetisch beeld. Mijn diensten hebben ze al een eeuw niet nodig. En dat is me aan te zien.

Als ik door de stad wandel met mijn honden verspreid ik een sterke geur. Die huist in mijn kleren en haren en hangt als een onwerkelijk groot lichaam om me heen. Tot aan het eind van de straat, tot aan de tweede verdieping, nog een kwartier na mijn passage is ze te ruiken. Oud, maar onweerstaanbaar is mijn aroma. Nekharen staan overeind, misselijkheid en kippenvel komen voor, woede en lachbuien. Ik heb een elektrisch snelle toegang tot het binnenste van hun hersenstam. Wie mij en mijn honden ruikt merkt instinctief dat het verbeeldende brein al medeplichtig aan het worden is. Zelfs buiten de wil om roep ik beelden, gezichten, ruimtes, landschappen, denkbeelden en verschrikkelijke waarheden op.

En ik heupwieg tussen mijn honden. Ook de mensen die me haten of verachten weten dat ze half wild zijn en dodelijk. Stemmen en eenzaamheid zijn het vlees op mijn botten. Ik ben een verschijning van vergane glorie, maar een harde, hete vrouw van onbestemde leeftijd. Een eigen gezicht heb ik niet nodig. Ik heb oeroude kennis, spiegelend als een geslepen dolk. Altijd weer ben ik beter op de hoogte dan mijn vijanden vermoeden. Akelig precies kan ik vertellen wat er in hun harten speelt. Ik kan hun stemmen en idioom vernietigend imiteren. Ik geef stem. Ik ben onuitroeibaar.’