Met een proefschrift onder de titel Ubusing Culture, promoveerde Marieke Dubbelboer (1977)  vorige maand tot doctor in de Letteren aan de Rijksuniversiteit Groningen.

De ondertitel van haar proefschrift luidt: Alfred Jarry’s subversive poetics in the Almanachs du Père Ubu. Nu is het werk van Jarry, afgezien van het bekende toneelstuk Ubu Roi, al nauwelijks bekend, maar zelfs onder de liefhebbers van zijn bizarre werk gaat maar weinig aandacht uit naar de Almanakken van resp 1898 en 1901. Liever leest men de romans Superman en Messalina, of het befaamde Gestes et Opinions de Docteur Faustroll, ‘pataphysicien, roman néo-scientifique, dat de grondslag vormt voor een onderstroom in kunst en literatuur, aangevoerd door het Collège de Pataphysique. In Nederland bestaat de Nederlandse Academie voor Patafysica, (N.A.P.) ook wel Bâtafysica, die vergelijkbare tendenzen in kunst en letteren in kaart brengt en verzamelt.

Wat maakt het de moeite waard om studie te maken van die Ubu-almanakken? Dat maakt Dubbelboer zonneklaar in haar heldere geschrift. Na een aantal jaren aansluiting te hebben gezocht bij de deftiger vleugel van het Symbolisme, zoals de door hem bewonderde dichter Mallarmé, merkt Jarry dat zijn werk te provocerend en radicaal is om in die kringen te worden uitgegeven. Zelfs de tijdschriftredacteuren die tot zijn intieme vrienden behoren verklaren dat zijn werk te vreemd en duister is voor hun blad en uitgeverij. Jarry zoekt andere kanalen en adopteert de vorm van de almanak. Wij kennen alleen nog de Enkhuizer Almanak, maar in de 18e en 19e eeuw waren er ieder jaar weer honderden van dergelijke publicaties. Een mengsel van reclame, weersvoorspellingen, astrologische artikelen, vermakelijke verhaaltjes, recepten, huishoudtips en bizarre weetjes. Jarry’s manier om zich de  almanak-vorm toe te eigenen analyseert Dubbelboer als een eigenzinnige en hardhandige bevrijding van de literaire verbeelding. Allerlei eigenschappen van kunst en literatuur die we associëren met de avant-gardes van futuristen, dadaïsten, surrealisten, kubisten, zijn al te ontwaren in dit werk. De radicale vermenging van intellecuele poëzie en tekstflarden uit de volkscultuur of de boulevardpers; de versmelting van genres; het spelen met verwijzingen naar het alledaagse stadsleven met reclame, nieuws, schandalen. De oneerbiedige fragmentatie van de klassieke denkbeelden over schoonheid en verhevenheid in de kunst.

Dubbelboer toont aan dat de almanakken een van de allervroegste voorbeelden van literaire collage zijn. Ze zijn ontstaan in een milieu dat een tegencultuur vormde, een mengsel van bohème, uitgaanscultuur, mislukte en miskende schilders en dichters, muzikanten, politieke randfiguren en ritselaars. Het zijn kluchtige, soms onbegrijpelijke, maar altijd overrompelende boekjes. Dankzij Dubbelboers onderzoek is nu te zien hoe Jarry van zijn almanakken ook groepswerk maakte en musici en kunstenaars liet meewerken en bijdragen. Je leest hoe vilein en geestig de almanakken inspelen op de politieke actualiteit (vooral de Dreyfus-affaire die het land en vooral de intelligentsia scherp verdeelde). Maar ook, hoe soepel Jarry die middelpuntvliedende en niet eens onder zijn eigen naam gepubliceerde boeken gebruikte als een volgende stap in zijn  literaire ontwikkeling. Alle gekkigheid en actualiteit ten spijt, hij blijft zijn eigen mythologie en personages trouw.

Waardevol werk, dus, dit proefschrift. Inspirerende kost voor Bâtafysici en andere liefhebbers van avontuurlijk schrijven. Toen ik het uithad slaakte ik een diepe en zucht en vroeg me af, waar de Jarry’s van vandaag (waarschijnlijk als een groepje op het internet) werkzaam zijn.

Afgelopen zondag vond de presentatie plaats van De Centrifuge Deel 5, het tijdschrift van de Bâtafysica, oftewel de Nederlandse Academie voor Patafysica. Centraal in deze aflevering staan de eerste hoofdstukken van een herziene en geannoteerde vertaling door Liesbeth van Nes van de neo-wetenschappelijke roman Roemruchte daden en opvattingen van Doctor Faustroll, patafysicus, van Alfred Jarry, die het werk schreef in 1898.

            Op de feestelijke bijeenkomst werden anagrammatische pornografische verzen voorgedragen (door Huibert Spoorenberg), onderscheidingen uitgereikt en verhandeld over de patafysica (door Matthijs van Boxsel), er hingen kunstwerken aan de muur van Roel van Timmeren, zijn portretten van Faustroll en de gitarist Frans Brekelmans speelde de habanera La Paloma om uit te leggen hoe het ritme van vrouwen (een, twee, drie) en dat van mannen (een, twee) samengevoegd een bedwelmende dans vormen.

            Ik hield een korte toespraak waarin ik inging op een artikel dat Jarry publiceerde onder de naam van zijn romanpersonage Doctor Faustroll in Mercure de France, onder de titel De Tijdmachine. Om iets te begrijpen van de geesteshouding die de patafysica aanbeveelt, en vanwaaruit Jarry zijn werk schreef is het nuttig om deze metafoor in de vorm van een quasi technische uiteenzetting te lezen. Het gaat  over een machine die het mogelijk maakt in de tijd te reizen. Het is een technisch beeld voor een literair programma en een levenshouding, zou je kunnen zeggen. Vandaar dat ik er een korte verhandeling over uitsprak, gevolgd door een korte performance waarin ik een mechanisme demonstreerde dat voor mij de functie vervult die Jarry toedichtte aan de Tijdmachine van Faustroll.

            Hier volgt de rest van mijn betoog en een weergave van de performance.

Faustroll is behalve een personage ook de auteur van een essay over de tijdmachine. Daarin wordt de theorie en de techniek van het apparaat beschreven waarmee men uit de stroom van de tijd (de Duur) zou kunnen stappen, die ons allen meevoert.

            De werking van de tijdmachine is gebaseered op het onbeweeglijk worden ten opzichte van de stroom van de tijd. Gezien vanuit de tijdmachine passeren alle toekomstige en voorbije momenten als in een bewegend panorama of de cinema.

            Onbeweeglijk worden in de tijd betekent (ik citeer uit het artikel) ‘dat we alle lichamen doorkruisen (of zonder nadelige gevolgen doorkruist worden zoals een glazen vensterruit een projectiel doorlaat of beter gezegd zoals het ijs zich weer sluit nadat een ijzerdraadje het heeft doorsneden en zoals een organisme geen letsel ondervindt van de doortocht van een steriele naald) alle bewegingen en alle krachten doorkruisen, die zich achtereenvolgens op dat punt van de Ruimte bevinden dat de reiziger als vertrekpunt van zijn machine voor het onbeweeglijk wezen heeft uitgekozen.’

            Het is nu niet het moment op in te gaan op de techniek en de werking van de machine hier. Maar wel wil ik het hebben over het slot van het essay. Daarin legt Faustroll/Jarry uit dat er twee verledens zijn. Het gewone verleden, dat aan ons heden voorafgaat. En het verleden dat door de de tijdmachine wordt gecreeërd, wanneer ze terugkeert naar ons heden, wat niet anders is dan de Toekomst in omgekeerde volgorde. Bent U er nog?

            Wat Faustroll betoogt is dat de tijd rond is. Daarom passeert de machine, omdat ze het werkelijke verleden alleen kan bereiken nadat ze de toekomst heeft doorlopen, een punt dat symetrisch is met ons Heden. Ook dat is zo’n dood, ongrijpbaar punt tussen toekomst en verleden, alleen aan de overkant van de bolvormige tijd. Faustroll noemt het met recht het ‘fictieve Heden’.Vanuit de tijdmachien is de tijd een gebogen, gesloten vlak, een bol, schrijft hij. Faustroll noemt die bolvormige tijdruimte de Etherniteit.

            Maar wat is nu precies de Duur, dat stromen en verstrijken van de tijd, die ons mensen zo gevangen houdt, obsedeert, maakt tot wat we zijn, maar die ons uiteindelijk ook vernietigt? De Duur, schrijft Faustroll/Jarry is ‘de transformatie van een opeenvolging in een omkering. Dat wil zeggen: het ontstaan van een herinnering’.

Faustroll, zo is in boek 7 van de roman te lezen, is overgegaan met zijn onstoffelijke en naakte ziel in het koninkrijk van de onbekende dimensie. Hij bevindt zich na die overgang in de Etherniteit. Dankzij het essay over de Tijdmachine weten we iets van hoe het daar is. In de etherniteit is alle tijd er tegelijkertijd en ontstaan er geen herinneringen.

            Nu lijkt het een curieuze aanbeveling om als toppunt van je literair programma en levenshouding het hiernamaals, de dood aan te prijzen. Tenzij er iets in ons leven zou zijn, dat een spoor kan oproepen van die etherniteit, van die onbeweeglijkheid ten opzichte van de Duur. Iets dat de toekomst omkeerbaar maakt en het heden fictief.

            De mensen hebben in de loop der eeuwen veel middelen en bezigheden gevonden om zulke tijdloze onbeweeglijkheid op te wekken. De meeste berusten op het door chemische beïnvloeding van het bewustzijn en door uitputting bereiken van uitzonderlijke toestanden. Rituele, seksuele, narcotische technieken. De meeste hebben gezondheidsnadelen of ze bestaan uit onvoorspelbare en onherhaalbare momenten die nergens worden vastgelegd en in onze herinnering van vorm, inhoud, gedaante en betekenis veranderen.

            Voor anderen kan ik niet spreken, maar ik heb een mechanisme gevonden dat in mijn leven en op mijn geest exact die onderbreking van het otnstaan van herinnering teweeg brengt en de indruk geeft dat ik doorlaatbaar wordt door alle denkbare gestalten, beelden, identiteiten en locaties. Wanneer ik me met dit mechanisme verbindt en het enkele uren achter elkaar bedien mijn gewaarwording van de Duur kan uitwissen. Het is een apparaat dat in staat is me in een fictief Heden te plaatsen waar alles, zelfs de toekomst omkeerbaar is, waar iedere betekenis gelijkwaardig is, oorzaak en gevolg verstoppertje spelen, kinderlijk spel en bittere ervaring in elkaar oplossen. Het is mijn tijdmachine.

            Ik zal nu het apparaat te voorschijn halen en het ritueel bedienen, een minuut ongeveer, als eerbetoon aan Doctor Faustroll.

Hierna pakte ik mijn Groma Kolibri schrijfmachine te voorschijn, draaide er een vel papier in en schreef vier regels, die ik woord voor woord, luid en duidelijk uitsprak terwijl ik ze tikte. Hieronder een jpeg van het betreffende vel.

Gisteravond vond in PuntWg in Amsterdam (zie post hieronder) een Bâtafysische Jazzavond plaats. Het was een vrolijke avond met inventieve, bruisende muziek. Vooral dank dus aan de musici, maar ook aan Matthijs van Boxsel die me bijstond met goede raad en bijdragen aan het gesproken en gezongen deel van het programma. En natuurlijk aan Meinke en Christina van PuntWG die het mogelijk maakten. Dit is een causerie die ik daar uitsprak. Voor wie meer wil weten over Bâtafysica: ga naar mijn gelijknamige pagina en volg de links.

Wat heeft Bâtafysica met jazz of andere geïmproviseerde muziek te maken?

Om dat te begrijpen is het nodig terug te gaan naar de oorsprong van het woord Bâtafysica. Schepper van de eerste patafysicus (het romanpersonage Dr Faustroll) is de schrijver Alfred Jarry. Maar eigenlijk is het beter om te zeggen dat zijn andere alter-ego, Père Ubu de oervader van de patafysica is. In alle aan hem gewijde teksten is hij onafscheidelijk van een bepaald attribuut. Zijn bâton à physique. Lichaamsknuppel in goed Nederlands. In Ubu’s wereld en taalgebruik is het een slagwapen, een fallus, een wandelstok, een scepter, een meetlat en ga maar door. Het is domweg Ubu’s interface met de fysieke werkelijkheid, om het modern te zeggen.

Het is dus niet verwonderlijk dat de bâton à physique het oerprincipe van de wereld aanschouwelijk maakt. In een ander toneelstuk van Jarry is sprake van een helm, versierd met heraldische tekens. Voor de ogen van de drager draaien stokjes razendsnel rond. Jarry verwijst naar de bâton à physique en zegt dat die stokjes zo snel ronddraaien dat ze tegelijkertijd een min en een plus vormen. Oftewel, een pulserende Nul. Enkele zinnen uit de heraldische akte van César-Antéchrist:

‘Axioma en principe van de identieke tegengestelden, gekramd om jouw oren en jouw intrekbare vleugels, vliegende vis, patafysicus, is het dwergachtige helmteken van de reus, voorbij de metafysica’s; door jou is hij de Antichrist en ook God zelf, paard van de Geest, Min in de Plus, Min-die-Plus-zijt, cinematica van de nul nestelend in de ogen, oneindig veelvlak.
Generator van weleer, jij bent mijn zwaard der wrake; giftand van de adder, jij zwaait en brandt; gloeiende staak, je ademt vuur. Je bent de oehoe, de sex en de Geest, hermafrodiet, jij schept en vernietigt.’

De rondzwiepende knuppel doet denken aan het vliegwiel dat in een filmcamera dienst doet als onderbreker. Komt de knuppel langs is even het licht uit. Jarry gebruikte zelf al het woord cinematica. Voorwaarde voor het waarnemen van beweging in de cinema is het even wegraken van het beeld. Vervloeit dat zwart met de statische plaatjes, is er beweging.

Maar de roterende bâton die een pulserende Nul oproept, waarin Min en Plus in elkaar vervagen, maakt ook geluid. Het is de zoevende oer-puls van de muziek; de slag, de beat, de harteklop die zelfs in de meest trage en vormeloze muziek niet helemaal afwezig is en zich dan als trage ademhaling of golfslag vermomt. Het is de slag, de beat, die triomfeert in de jazz en alle verwante muzieksoorten. Terzijde daarvan denken we snel even aan de drift waarmee een dirigent zijn bâton roert, die zwijgende toverstok, paal in de broek, rythmstick.

De lichaamsknuppel is het vliegwiel van de beat. Uit eigen ervaring weten we dat zodra de muziek gaat klinken en de beat zijn heerschappij tentoonspreidt alle tegengestelden in elkaar vervagen. Intelligentie verkeert in onnozelheid. De lulligste melodietjes brengen hyperintelligente collectieve improvisaties voort. Egotripperij en onwerkelijk subtiel samenspel gaan moeiteloos in elkaar over. Horten en stoten is niet meer van vloeien en glijden te onderscheiden. Wreedheid en tederheid worden een kluwen geluid. En door alles heen klinkt de drager, de slag, het zoeven van het vliegwiel van Ubu’s fysieke knuppel.

De Bâtafysica is genoemd naar de bâton à physique, die een verwoestend dynamisch instrument blijkt te zijn. Maar er is een nog veel intiemer verband tussen de Bâtafysica en de jazzy beat. De voorzitter van de Nederlandse Academie voor Patafysica is het grootste nog werkende stoomgemaal ter wereld, het Ing. Wouda-gemaal te Lemmer. De bijnaam van deze enorme machinerie is ‘de stoomkathedraal’ en daarmee is niets teveel gezegd. Het staat volkomen terecht op de Unesco werelderfgoedlijst.

Bovendien bewijst het ieder jaar weer nuttige diensten. Wanneer het water in het Noorden des lands stijgt bemaalt de voorzitter de Friese boezem en watert af op het Ijsselmeer. En zo spreekt de voorzitter tot ons allen. In nog lang niet allemaal ontcijferde waterwervelingen en middels moeilijk leesbare stoomwolk-signalen.

Ook het geluid dat de voorzitter, Ons Aller Oppergemaal, maakt is een schat aan bâtafysische kennis. Over het zuigen en klotsen van de centrifugale slakken hebben we het nu even niet. Om ons strak te bepalen tot het verband tussen jazz, de bâton à physique en OAO (dat wil zeggen de pulserende ritmiek van het vliegwiel) stel ik voor dat we enkele minuten gezamenlijk luisteren naar de turbines van de voorzitter. Hierna zal, om de oneindige diepte van dit geluid te vieren, het kwartet muzikaal vertrekken vanuit ons oergeluid en hun bijdrage leveren aan een avond met Bâtafysische Jazz.

(OAO klinkt twee minuten, zeventien seconden; waarna jazz door Dominykas Visniauskas, Augusto Forti, Raoul van der Weide en Alan Purves)

Dweilend Varken

Het Friesch Dagblad bericht voorjaar 134 (vulg. najaar 2006) van een reeks branden die steevast alleen coniferen vernietigen. De gebeurtenissen vinden plaats in Joure, waar al maandenlang hagen affikken op soms wel vijf verschillende adressen per nacht en dat dagen achtereen; aan de Oosterstraat (vijftien coniferen), een uur later aan de Hettebaes, de Eeltjebaes en in de Kerkstraat. De volgende nacht is het raak in ‘t Kofschip en aan de Warring. Een man die zijn geliefde struik wil redden, raakt gewond. De inwoners van Joure dreigen een nachtwacht op te richten, maar de burgemeester verbiedt dat, ondanks de ernst van de situatie. Hij vreest eigenrichting.

Wat de inwoners van Joure zien als vandalisme is in feite een hogere vorm van tuinieren. De conifeer is in veel woongebieden zo algemeen en zo voorspelbaar aangeplant, dat hij onzichtbaar geworden is. Logisch dat er mensen zijn die ervoor ijveren de conifeer weer opmerkelijk, zeldzaam en wild te maken. Dit vuile en zware werk wordt in Joure bij nacht en ontij met onmiskenbare kunde en precisie uitgevoerd. Bovendien, uiterst discreet; niemand klopt zich op de borst als nachttuinier van Joure.

De bâtartist trakteert zijn stadgenoten op een feest voor het hele sensorium: de brandende conifeer is opwindend en mooi om te zien, knettert uitbundig en met een complexe ritmiek, ruikt heerlijk door zijn rijke voorraad harsen en straalt licht en koesterende warmte in de Friese nacht.