Vorig jaar december hield in in de bioscoop Lantaarn/Het Venster een lezing over de film Solaris van Andrej Tarkovsky uit 1972. Dat was in het kader van een eerste-jaars cursus Filosofie van de Erasmus universiteit. Het idee was dat de studenten een aantal filosofische thema’s zouden leren begrijpen naar aanleiding van een reeks klassieke cinema-werken. Lezingen over de films zouden de gedachten op weg helpen.Voorafgaand aan de film hield ik dit verhaal.
Solaris
Het woord Solaris is de titel van een roman van Stanislav Lem, gepubliceerd in 1961 in Warchau in de toenmalige Volksrepubliek Polen, de titel van de film die Andrej Tarkovsky maakte in de Sovjet Unie voor MosFilm in 1972 en de titel van de Steven Soderberg film van 2003, gemaakt in de Verenigde Staten van Amerika. In al die verhalen is Solaris de naam die gegeven is aan een planeet.
In het boek van Lem bestudeert de mensheid al een slordige eeuw de planeet Solaris. Er is zelfs een tak van wetenschap ontstaan die solaristiek heet en zich uitsluitend bezig houdt met het bestuderen van die ene planeet. Waarom? Omdat dit hemellichaam, waarvan het oppervlak geheel uit een oceaan bestaat, de voornaamste kandidaat is als het gaat om leggen van contact met een andere, niet-menselijke intelligente levensvorm. Er komen geen kwijlende reuzeninsecten voor op Solaris, geen grijze elfjes met lange dunne armen en bolle ogen of stoere krijgers met gepantserde voorhoofden en zwarte dreadlocks.
Nee, de planeet als geheel lijkt een intelligent wezen. Het probleem is alleen dat het in al die honderd jaar niet gelukt is om met dit wezen te communiceren. Als er al van een vorm van leven en denken te spreken is in het geval van Solaris, dan doet de planeet dat op een manier die alle denkbare menselijke kaders te buiten gaat. De roman begint op het moment dat de solaristiek in een impasse terecht is gekomen. De wetenschappers zijn ten einde raad en denken erover hun pogingen contact te leggen met Solaris te staken.
Een geestig uitgangspunt. Het is meteen duidelijk dat het verhaal dat zal volgen de grenzen en dubbelzinnigheden, de paradoxen of zelfs de absurditeiten tot onderwerp zal hebben van wat we trots het unieke menselijke vermogen noemen om de natuur en het universum te begrijpen. Bacteriën, jaguars, slechtvalken, termietenkolonies en gorilla-families kunnen dingen waartoe mensen niet in staat zijn, maar mensen hebben taal en intelligentie en zetten de informatie die hun zintuigen oppikken daarmee om in kennis. In tegenstelling tot planten en dieren hebben mensen een geschiedenis, ze maken kunst en kunnen de manier waarop ze leven in technische en sociale zin naar eigen inzicht ingrijpend veranderen.
