Bouwen voor het oor
Hoe klinkt het onbebouwde land? Het omgevingsgeluid bestaat uit een weids en traag mengsel van ruisend gras, overvliegende vliegtuigen, verkeer over een weg in de verte, de alarmkreten van een weidevogel, insekten, een onweersbui, een zingende wandelaar, het gepiep en gestoei van jonge vossen, het gedreun van het vuurwerk op oudejaarsavond uit het stadje verderop.
Zodra er een gebouw staat, wordt de ruimte door muren, vloeren, trappen, gangen en hallen ontgonnen, dat wil zeggen versplinterd en daardoor vanbinnenuit opgerekt. Van buitenaf levert dat een silhouet, een volume en een vertekening van het landschap op.
Binnen in het gebouw drommen de mensen bijeen en vullen het gebouw met hun lichamen. De mensen delen de nieuwe binnenruimte met invallend licht, een oerwoud aan voorwerpen en machines; en geluid.
Het omgevingsgeluid van de vlakte wordt buitengesloten. Het gebouw zit vol lucht en de vorm van het gebouw, de vertakking van de holtes bepaalt de vorm en vervorming van de golven waarmee de lucht beweegt en in de oren van de mensen geluid wordt. Het gebouw is een klankkast, oftewel de opeenhoping, verpakking, opdeling en vermenging van geluiden.
Het functionele geluid in een gebouw is het gewenste, betekenisvolle geluid, hoofdzakelijk dat van de stemmen van sprekende mensen. Al het andere geluid, dat van deuren, kasten, keukenapparatuur, liften, voetstappen, airconditioning, verwarming en kantoormachines is strikt genomen overbodig.
De moderne architectuur verhoudt zich principieel vijandig tegen het betekenisloze geluid en ziet het als storing. Er wordt gebouwd voor bewegende, kijkende mensenlichamen, die op gemiddeld volume ongeinterrumpeerd door het omgevingsgeluid moeten kunnen spreken. Soms komt de gedachte op dat architecten het maar lastig vinden dat mensen en machines geluid maken, en geen stil, puur beeldend en bouwkundig gebruik van een gebouw kunnen maken.
De oorlog tegen de omgevingsruis wordt gevoerd met akoestische kosmetica. Geluidabsorberende vloerbedekking, poreuze scheidingswanden, veelvlakkige en zelfs verstelbare plafonds. De mausoleumfeer die dit oplevert wordt in veel gebouwen vervolgens weer bestreden met muzak, bedoeld om de angst voor het unheimische te verjagen met geruststellende standaardharmonieen. Betekenisloze muziek vervangt betekenisloos geluid.
Ik zou willen dat er gebouwd werd voor bewegende, luisterende mensenlichamen. Het omgevingsgeluid stuurt de beleving van de ruimte. Wie heeft niet de ervaring dat de charme van sommige vertrekken, de mogelijkheden om zich er bv. goed te concentreren afhangen van wat er gebeurt als de ramen geopend worden, hoe de vogel en verkeersgeluiden boven ons hoofd tussen de muren weerkaatsen en zich vermengen met de geluiden uit het gebouw. De fluitketel van de buren is niet altijd per definitie geluidsoverlast. Waar blijft de architectuur die niet militair, maar welwillend, spelend, doserend omgaat met de ontroering van de in de verte slaande deur, de fietsbellen en het gegiechel van passerende scholieren, de opwekkende keuken- en kantinegeluiden.
Bouwen voor het oor zou niet alleen een kwestie van welgemikte des-isolatie zijn, van muren, ramen en luistergaten. Te denken valt aan een fijnvertakt netwerk van microfoons en luidsprekers, dat het mogelijk maakt om omgevingsgeluid te verplaatsen door het gebouw of het te importeren van buiten. Uit de directe omgeving, maar ook van het Toscaanse land, de straten van Kingstown Jamaica of van een wandeling door Artis.
Ik luister veel en graag naar gebouwen en droom dan van een architectuur die het oor niet vergeet en over het bij elkaar gebrachte geluid dat een gebouw is, net zo denkt als over glas, beton, baksteen, marmer, leegte. Een architectuur die denkt aan de ontsluiting en vormgeving van de ruimte door ruis, dat wil zeggen door nutteloos maar ruimte-producerend geluid. Architectuur die in haar ontwerpen ook de constructie van luisterlijnen en geluidsvolumes betrekt en de echo van het leven en de stad ziet als bouwmateriaal.