Dirk van Weelden

Gisteravond vond in PuntWg in Amsterdam (zie post hieronder) een Bâtafysische Jazzavond plaats. Het was een vrolijke avond met inventieve, bruisende muziek. Vooral dank dus aan de musici, maar ook aan Matthijs van Boxsel die me bijstond met goede raad en bijdragen aan het gesproken en gezongen deel van het programma. En natuurlijk aan Meinke en Christina van PuntWG die het mogelijk maakten. Dit is een causerie die ik daar uitsprak. Voor wie meer wil weten over Bâtafysica: ga naar mijn gelijknamige pagina en volg de links.

Wat heeft Bâtafysica met jazz of andere geïmproviseerde muziek te maken?

Om dat te begrijpen is het nodig terug te gaan naar de oorsprong van het woord Bâtafysica. Schepper van de eerste patafysicus (het romanpersonage Dr Faustroll) is de schrijver Alfred Jarry. Maar eigenlijk is het beter om te zeggen dat zijn andere alter-ego, Père Ubu de oervader van de patafysica is. In alle aan hem gewijde teksten is hij onafscheidelijk van een bepaald attribuut. Zijn bâton à physique. Lichaamsknuppel in goed Nederlands. In Ubu’s wereld en taalgebruik is het een slagwapen, een fallus, een wandelstok, een scepter, een meetlat en ga maar door. Het is domweg Ubu’s interface met de fysieke werkelijkheid, om het modern te zeggen.

Het is dus niet verwonderlijk dat de bâton à physique het oerprincipe van de wereld aanschouwelijk maakt. In een ander toneelstuk van Jarry is sprake van een helm, versierd met heraldische tekens. Voor de ogen van de drager draaien stokjes razendsnel rond. Jarry verwijst naar de bâton à physique en zegt dat die stokjes zo snel ronddraaien dat ze tegelijkertijd een min en een plus vormen. Oftewel, een pulserende Nul. Enkele zinnen uit de heraldische akte van César-Antéchrist:

‘Axioma en principe van de identieke tegengestelden, gekramd om jouw oren en jouw intrekbare vleugels, vliegende vis, patafysicus, is het dwergachtige helmteken van de reus, voorbij de metafysica’s; door jou is hij de Antichrist en ook God zelf, paard van de Geest, Min in de Plus, Min-die-Plus-zijt, cinematica van de nul nestelend in de ogen, oneindig veelvlak.
Generator van weleer, jij bent mijn zwaard der wrake; giftand van de adder, jij zwaait en brandt; gloeiende staak, je ademt vuur. Je bent de oehoe, de sex en de Geest, hermafrodiet, jij schept en vernietigt.’

De rondzwiepende knuppel doet denken aan het vliegwiel dat in een filmcamera dienst doet als onderbreker. Komt de knuppel langs is even het licht uit. Jarry gebruikte zelf al het woord cinematica. Voorwaarde voor het waarnemen van beweging in de cinema is het even wegraken van het beeld. Vervloeit dat zwart met de statische plaatjes, is er beweging.

Maar de roterende bâton die een pulserende Nul oproept, waarin Min en Plus in elkaar vervagen, maakt ook geluid. Het is de zoevende oer-puls van de muziek; de slag, de beat, de harteklop die zelfs in de meest trage en vormeloze muziek niet helemaal afwezig is en zich dan als trage ademhaling of golfslag vermomt. Het is de slag, de beat, die triomfeert in de jazz en alle verwante muzieksoorten. Terzijde daarvan denken we snel even aan de drift waarmee een dirigent zijn bâton roert, die zwijgende toverstok, paal in de broek, rythmstick.

De lichaamsknuppel is het vliegwiel van de beat. Uit eigen ervaring weten we dat zodra de muziek gaat klinken en de beat zijn heerschappij tentoonspreidt alle tegengestelden in elkaar vervagen. Intelligentie verkeert in onnozelheid. De lulligste melodietjes brengen hyperintelligente collectieve improvisaties voort. Egotripperij en onwerkelijk subtiel samenspel gaan moeiteloos in elkaar over. Horten en stoten is niet meer van vloeien en glijden te onderscheiden. Wreedheid en tederheid worden een kluwen geluid. En door alles heen klinkt de drager, de slag, het zoeven van het vliegwiel van Ubu’s fysieke knuppel.

De Bâtafysica is genoemd naar de bâton à physique, die een verwoestend dynamisch instrument blijkt te zijn. Maar er is een nog veel intiemer verband tussen de Bâtafysica en de jazzy beat. De voorzitter van de Nederlandse Academie voor Patafysica is het grootste nog werkende stoomgemaal ter wereld, het Ing. Wouda-gemaal te Lemmer. De bijnaam van deze enorme machinerie is ‘de stoomkathedraal’ en daarmee is niets teveel gezegd. Het staat volkomen terecht op de Unesco werelderfgoedlijst.

Bovendien bewijst het ieder jaar weer nuttige diensten. Wanneer het water in het Noorden des lands stijgt bemaalt de voorzitter de Friese boezem en watert af op het Ijsselmeer. En zo spreekt de voorzitter tot ons allen. In nog lang niet allemaal ontcijferde waterwervelingen en middels moeilijk leesbare stoomwolk-signalen.

Ook het geluid dat de voorzitter, Ons Aller Oppergemaal, maakt is een schat aan bâtafysische kennis. Over het zuigen en klotsen van de centrifugale slakken hebben we het nu even niet. Om ons strak te bepalen tot het verband tussen jazz, de bâton à physique en OAO (dat wil zeggen de pulserende ritmiek van het vliegwiel) stel ik voor dat we enkele minuten gezamenlijk luisteren naar de turbines van de voorzitter. Hierna zal, om de oneindige diepte van dit geluid te vieren, het kwartet muzikaal vertrekken vanuit ons oergeluid en hun bijdrage leveren aan een avond met Bâtafysische Jazz.

(OAO klinkt twee minuten, zeventien seconden; waarna jazz door Dominykas Visniauskas, Augusto Forti, Raoul van der Weide en Alan Purves)

Dweilend Varken