Dirk van Weelden

Ik herlees Calvino’s Palomar en onderga het onvermijdelijke. Een duizelig makende bewondering die overgaat in een bijna pijnlijk verlangen ooit nog eens zo’n soort boek te maken. Pijnlijk is het verlangen omdat dit zo ongeveer het hoogste is: Calvino ontvouwt een volledige literaire denkwijze, een in waarnemingen uitgedrukt wereldbeeld in een reeks korte stukjes, gevat in een even simpele als vernuftige structuur.

De indeling van het boekje weerspiegelt volmaakt de drie hoofdbestanddelen van wat Calvino als de kern van zijn schrijverschap ziet: het bekijken en onbevangen beschrijven van de wonderbaarlijke werkelijkheid. Dat is ook: de vindingrijkheid van de geest bij het plooien van de taal, zo dat die de onmiddellijkheid kan her-opvoeren.
Ten tweede: het spelen met de verhalen, de symbolen, de toespelingen op mythes en legendes en sprookjes en moppen.
Op de derde plaats, de abstracte, ‘oneindige’ vlucht die het denken dankzij taal kan nemen, over tijd en ruimte, ik en wereld, over de wereld en het leven onder een onmenselijk standpunt bezien. Laten we zeggen: de intuitieve filosofie die bestaat dankzij het poetisch gebruik van taal.

En dat allemaal, en daar zit hem het genie van Calvino, in korte schetsjes van een min of meer onpersoonlijk mannetje in alledaagse situaties. Op de markt, op het strand, in een winkel, in de keuken. Het is dus in zekere zin de overtreffende trap van de stijloefeningen van Quenau. Omdat er werkelijk zijn blik op de wereld en het aandeel van het schrijven (het schrijvend leven) in is vervat. Wie goed leest, ziet natuurkunde, de invloed van de literaire geschiedenis, het debat met religie, de liefde voor volksverhalen, de worsteling met het politieke en de vergeefsheid van ideologische dadendrang, de weerzin en melancholie die worden opgeroepen door de verdwijning van de wereld zoals ie was voordat de consumptiemaatschappij ontstond.

Wat hem in staat stelt deze subtiele vorm van de Grote Greep te schrijven in zo’n klein bestek is allereerst de verbluffend simpele maar encyclopedisch volledige structuur. De drie keer drie keer drie. Zodat hij nooit alles in één keer hoeft te doen en de stijl wel kan veranderen, maar nooit geforceerd als een tovertruuk aanvoelt om alles te zeggen, het blijft helder en eenvoudig.

Maar vooral is dit mogelijk dankzij de toon, waar alles op rust. Die is helder en eigenzinnig als een in stilte aangeslagen snaar. Een harde attaque (scherp, je schrikt), een doordringend zoemen (je voelt, dit is erg helder, dit vergeet ik nooit), een bescheiden wegsterven (hij laat je los, hij laat je zelf de gedachte afmaken).

Lees Palomar van Italo Calvino